Յառաջդիմութեան եւ անհանգստութեան միջեւ:
Արհեստական բանականութիւնը եւ մարդկայինի որոնումը
OpenAI-ի յաւակնութիւնները
2025-ի Յունուարին, OpenAI-ը — ChatGPT-ի ստեղծողները — հրապարակեցին նամակ մը, որով կը ներկայացնէին «Stargate» նախագիծը՝ 500 միլիառ տոլարի արժողութեամբ արհեստական բանականութեան ենթակառուցուածքային նախաձեռնութիւն մը, որ կը նկարագրուէր իբրեւ անհրաժեշտ քայլ Արհեստական Ընդհանուր Բանականութեան (ԱԸԲ) զարգացման ճանապարհին։
«Մենք բոլորս կը սպասենք շարունակելու կառուցել եւ զարգացնել արհեստական բանականութիւնը… ի նպաստ ամբողջ մարդկութեան։ Մենք կը հաւատանք, որ այս նոր քայլը վճռորոշ է այդ ճանապարհին վրայ եւ ստեղծարար մարդոց հնարաւորութիւն պիտի տայ արհեստական բանականութիւնը օգտագործելու մարդկայինը բարձրացնելու համար»։
OpenAI — «Stargate» նախագծի յայտարարութիւն
Այս յայտարարութիւնը շրջադարձային պահ մը նշանաւորեց. արհեստական բանականութիւնը այլեւս չէր դիտուիր միայն իբրեւ տեսական ենթադրութեան նիւթ, այլ իբրեւ իրական եւ միջնաժամկէտ նպատակ Արհեստական Ընդհանուր Բանականութեան որոնման մէջ։
Բայց պէ՞տք է արդեօք մտահոգուինք։ Հարցումը պարզ կը թուի, բայց ան կը դպչի մեր ժամանակներու էութեանը։
Google DeepMind-ի համահիմնադիրն ու գործադիր տնօրէնը, Նոբէլեան մրցանակակիր Դեմիս Հասսապիսը, հարցազրոյցի մը ընթացքին հարցումին՝ «Ի՞նչն է, որ գիշերները քեզ արթուն կը պահէ», պատասխանեց.
«Ինծի համար այդ միջազգային չափանիշներու եւ համագործակցութեան հարցն է — ոչ միայն պետութիւններու միջեւ, այլ նաեւ ընկերութիւններու եւ հետազօտողներու, երբ կը մօտենանք Արհեստական Ընդհանուր Բանականութեան վերջին քայլերուն։ Կարծեմ այդ սահմանագծին վրայ ենք։ Միգուցէ հինգէն տասը տարի հեռու ենք։ Ոմանք կը պնդեն՝ աւելի շուտ… Բայց ինչ ալ ըլլայ, ան շատ շուտով պիտի գայ։ Եւ վստահ չեմ, թէ հասարակութիւնը պատրաստ է այդ իրականութեան»։
Դեմիս Հասսապիս, Time ամսագրի հարցազրոյց
ԾԱԲ եւ ԱԸԲ. Երկու տարբեր տեսլականներ
Ծնիչ Արհեստական Բանականութիւնն (ԾԱԲ) ու Արհեստական Ընդհանուր Բանականութիւնը (ԱԸԲ) արհեստական բանականութեան ոլորտին մէջ երկու տարբեր հասկացութիւններ են, որոնք կը տարբերին իրենց ծաւալով, կարողութիւններով եւ զարգացման աստիճանով։
Մինչ Ծնիչ ԱԲ-ն ներկայ տեխնոլոգիա մըն է, որ կը կեդրոնանայ սորված ձեւերու միջոցով նոր բովանդակութիւն ստեղծելու վրայ, Արհեստական Ընդհանուր Բանականութիւնը կը ներկայացնէ ենթադրական փուլ մը, ուր համակարգը կրնայ համեմատուիլ կամ գերազանցել մարդկային բանականութիւնը իւրաքանչիւր խնդիրի մէջ — ներառեալ անծանօթ եւ նոր իրավիճակները — առանց վերապատրաստման, եւ իրական ստեղծարարութեան կարողութեամբ։
Արհեստական բանականութեան ջատագովներուն երազները, ինչպէս ամէն տեսակի տեխնոլոգիա, իրենց մէջ կը պարունակեն թէ՛ բարին, թէ՛ վնասը։ Շատ գիտնականներ, թէեւ կը համաձայնին, որ այս զարգացումը հիմնովին պիտի կերպափոխէ հասարակութիւնը, տակաւին անորոշութեան մէջ կը մնան այն ընտրութիւններուն դիմաց, որոնց հետ կը բախուին պետութիւններու եւ ընկերութիւններու միջեւ ընթացող այս մրցավազքին մէջ — մրցավազք մը, որ կը մղուի շահի եւ իշխանութեան խթաններով․ մէկ կողմէ՝ Արհեստական Ընդհանուր Բանականութեան վերահսկողութենէն դուրս սահելու վտանգը, միւս կողմէ՝ յետ մնալու վտանգը․ չափազանց արագ կառուցելու եւ բաւարար արագ չկառուցելու միջեւ լարուած ընտրութիւնը։
Անթրոփիք «Anthropic» ընկերութեան համահիմնադիրն ու գլխաւոր գործադիր տնօրէնը, եւ արհեստական բանականութեան առաջատար հետազօտողներէն մէկը՝ Տարիօ Ամոդէյը, «The Economist»-ի գլխաւոր խմբագիր Զանի Մինթըն Պետըզի հետ հարցազրոյցի մը ընթացքին կը ներկայացնէ սարսափազդու մտապատկեր մը.
«Եթէ մէկը հանկարծ աշխարհի մէջ նոր երկիր մը նետէր — տասը միլիոն մարդ, որոնք այսօր ապրող որեւէ մարդէն աւելի խելացի են — բնականաբար հարցը պիտի տայինք. «Ի՞նչ է անոնց նպատակը։ Ի՞նչ պիտի ընեն իրականութեան մէջ, մանաւանդ եթէ կարողանան ինքնավար կերպով գործել»»։
Տարիօ Ամոդէյ — հարցազրոյց «The Economist»-ի գլխաւոր խմբագիր Զանի Մինթըն Պետըզի հետ
Անկումի հայելին
Այսօրուան Ծնիչ կամ ստեղծարար Արհեստական Բանականութիւնը, թէեւ տակաւին համեմատաբար նոր է, արդէն կը գործածուի ապատեղեկատուութիւն տարածելու համար՝ արհեստական բանականութեամբ ստեղծուած կայքէջերու, լուրեր արտադրող ավտոմատ համակարգերու եւ զրուցարաններու միջոցով։
Միաժամանակ ան կը սպառնայ ստեղծագործական ոլորտներու մէջ աշխատող շատերու ապրուստին։ Երաժշտութիւններ, որոնք ամբողջութեամբ կը ստեղծուին արհեստական բանականութեամբ, կարճ, հիպնոսային տեսանիւթեր, որոնք կը ձեւաւորուին մաքուր ներգրաւում ապահովելու նպատակով, եւ արհեստական բանականութեամբ արտադրուած գիրքերու, պատկերներու ու յօդուածներու հեղեղ մը արդէն կը լեցնեն մշակութային տարածքը։
Նոր արուեստագէտներ կը կորսնցնեն այն հնարաւորութիւնները, որոնք նախապէս կը տրամադրուէին հաստատութիւններու կողմէ՝ ժամանակ, դրամ եւ ջանք ներդնելով մարդկային տաղանդի բացայայտման եւ զարգացման համար։
Գոյութիւն ունեցող օրէնսդրական կարգաւորումները կը վերահսկեն արհեստական բանականութեան մշակումը եւ գործադրութիւնը, սակայն անոնք համարժէք կերպով չեն անդրադառնար անոր ազդեցութեան մեր մտաւոր, հասարակական եւ զգացական կեանքերուն վրայ։
Արհեստական բանականութեան զարգացման մէջ ի յայտ եկող բազմաթիւ հակասութիւնները աւելի լաւ ըմբռնելու համար օգտակար շրջանակ մը կրնայ առաջարկել Ժաք Պարզընի դիտարկումը «անկումային ժամանակաշրջանի» մասին, որ ան գործածեց նկարագրելու համար արեւմտեան մշակոյթը քսաներորդ դարու վերջաւորութեան։
«Այդպիսի ժամանակաշրջանի մէջ ապրողները չեն կորսնցներ իրենց եռանդը, տաղանդը կամ բարոյական զգացումը։ Ընդհակառակը՝ այդ շատ աշխոյժ ժամանակ մըն է, լի խոր մտահոգութիւններով, բայց նաեւ տարօրինակ կերպով անհանգիստ, քանի որ յառաջդիմութեան յստակ ուղիներ չի տեսներ։ Արուեստի եւ կեանքի ձեւերը կարծես սպառուած են․ զարգացման փուլերը անցած են։ Հաստատութիւնները դժուարութեամբ կը գործեն։ Կրկնութիւնը եւ հիասթափութիւնը կը դառնան անտանելի արդիւնքը։ Ձանձրոյթն ու հոգնածութիւնը պատմութեան մեծ ուժերն են»։
Ժաք Պարզըն, «Լուսաբացէն դէպի անկում» (2000)
Ժաք Պարզընի նկարագրած անկումային հասարակութիւններուն նման, Արհեստական Ընդհանուր Բանականութեան դէպի ժամանակակից մրցավազքը կը բնորոշուի սաստիկ, գրեթէ տենդային արտադրութեամբ մը — նպատակ ունենալով ոչ այնքան նոր կարողութիւններ ձեռք ձգել, որքան առաւելագոյնին հասցնել արդիւնաւէտութիւնը եւ նուազեցնել ծախսերը։ Արդիւնքը՝ «նոյնին աւելին» մշակոյթ մը, որ կը բնորոշուի անդադար աղմուկով եւ կրկնութեամբ, այլ ոչ թէ համբերատար, հիմնարար հետազօտութեամբ։
Այս անողոք շարժումը կը ստեղծէ մշտական անհանգստութիւն մը, երբ մարդը իմաստ կը փնտռէ ոչ միայն տեխնոլոգիան կառուցելու կամ անոր ծառայելու մէջ։ Յաջորդ «մեծ թռիչք»ին մոլութիւնը մղուած է տեխնոլոգիական հնարաւորութենէն, ոչ թէ յստակ տեսլականէ մը այն մասին, թէ ինչպէս ան պիտի ծառայէ մարդկայինին։
Երբ արհեստական բանականութիւնը կը սկսի գերազանցել մարդկային բանականութիւնը ստեղծարարութեան եւ խնդիրներու լուծման ոլորտներուն մէջ, մարդկային այս կարողութիւններու ձեւերը կը թուին նսեմացած։ Ասիկա կը արթնցնէ ձանձրոյթի խոր զգացում մը, որ մեզ կը մղէ գոյաբանական հարցումներու դիմաց, որոնց պատասխաններ չունինք, եւ մեզ կը ձգէ լուռ, բայց անդադար անհանգստութեան վիճակի մը մէջ։
Այս վիճակը գոյաբանական տագնապի եւ անհանգստութեան վիճակ մըն է — այն զգացումը, զոր Թ. Ս. Էլիոթ կը նկարագրէ իբրեւ «խոռոչ մարդիկ» դառնալու փորձառութիւն։
«Ձեւ՝ առանց կերպարի,
Ստուեր՝ առանց գոյնի,
Կաթուածահար ուժ,
Շարժումի զուրկ ժեստ»։
Եւ երբ մարդկային նշանակութիւնը կամաց-կամաց կը ծածկուի մեքենայական արդիւնաւէտութեամբ, նոյնինքն աշխարհը կը թուի մարիլ։
«Այսպէս կը վերջանայ աշխարհը —
Թ. Ս. Էլիոթ — «Խոռոչ մարդիկը»
Ոչ թէ պայթումով,
Այլ խլաձայն հեծկլտանքով»։
Թէեւ մեր ժամանակակից հասարակութեան ոգին աստիճանաբար կը քայքայուի, անոր իշխանական կառոյցները կրնան երկար ժամանակ պահպանուիլ՝ արտաքին ուժի երեւոյթ մը ցուցաբերելով, մինչ ներսէն կը դատարկուին։
Հռոմէական կայսրութեան վերջին դարերուն նման, մեր քաղաքակրթութիւնը թերեւս կը մուտք գործէ երկարաձգուած անկումի փուլ մը․ արտաքինէն կայուն, բայց ներսէն՝ աւելի շուտ շարժման իներցիայով պահպանուած, քան կենսունակութեամբ։
Ուիլիըմ Հ. Օտընի անդրադարձը հին Հռոմին կը բացայայտէ մեր ժամանակներուն սարսափելի նմանութիւնը։ 1952-ին, Էլէոնոր Քլարքի «Հռոմ եւ վիլլա մը» գրքի վերատեսութեան մէջ, Օտըն կը գրէ.
«Հռոմէական կայսրութիւնը հայելիի մը կը նմանցնեմ, ուր կը տեսնենք արտացոլուած մեր տեխնոլոգիական քաղաքակրթութեան դաժան, գռեհիկ, հզօր, բայց յուսահատ պատկերը։ Այն, ինչ մեզ կը հրապուրէ եւ միաժամանակ կը սարսափեցնէ Հռոմէական կայսրութեան մէջ, այն չէ, որ վերջապէս փլուզուեցաւ, այլ այն, որ յաջողեցաւ չորս դար շարունակ գոյատեւել առանց ստեղծարարութեան, ջերմութեան կամ յոյսի»։
Ուիլիըմ Հ. Օտըն — «Հռոմ եւ վիլլա մը» գրքի վերատեսութիւն (1952)
Անհանգստութիւն եւ վերածնունդ
Թէեւ արհեստական բանականութեան ամենէն ակնյայտ եւ անմիջական վնասը տնտեսական է, անոր խանգարիչ ազդեցութիւնները մեր կեանքերը պիտի փոխեն այնպիսի ձեւերով, որոնք տակաւին ամբողջովին չենք ըմբռներ — թէ՛ բարին, թէ՛ չարը։
Արագ տեխնոլոգիական եւ հասարակական արագացումներու ժամանակներուն ներքին կողմնորոշումը կը դառնայ կենսական։ Ան բանականութեան կամ գիտելիքի հարց չէ, այլ ներքին կողմնացոյցի՝ այն կարողութեան, որով մարդը կը զատորոշէ իսկապէս էականը եւ ուղղութիւն կը գտնէ առատութեան ու շեղումի մէջ։
Առանց այդ կողմնացոյցին, յառաջդիմութիւնը կը վերածուի շարժումի առանց իմաստի, նորարարութիւնը՝ նորութեան առանց տեսողութեան, եւ մենք՝ ձեռքբերումներու մէջ անհանգիստ, կը կորսնցնենք մեր նպատակի զգացումը։
Այնուամենայնիւ, այս տագնապն ու անհանգստութիւնը կրնան վերածուիլ նորոգումի ուժի մը — եթէ մեր ուշադրութիւնը դարձնենք կրկին մարդկային կէսին վրայ՝ անհատներու մտածողութեան, արժէքներու եւ հոգեբանական տեսլականի համախոհ փոփոխութեամբ, գիտակցուած ընտրութիւններու միջոցով, որոնք կը սնուցեն իմաստութիւնը, բարոյական դատողութիւնը եւ կարեկցանքը։
Երբ արհեստական բանականութիւնը կը դառնայ ինքնավար, որոշիչ ուժ մը, որ կը ձեւաւորէ մարդկային կեանքի բոլոր երեսները, Ժաք Էլիւլի դիտարկումը նոր արդիականութիւն կը ստանայ.
«Որոնումին առաջին քայլը, ազատութեան առաջին գործողութիւնը, տեխնոլոգիական անհրաժեշտութեան գիտակցիլն է»։
Այս ուժը — որուն միջոցով արհեստական բանականութիւնը իր ներքին տրամաբանութեամբ կը ձեւաւորէ մեր մտածողութիւնը, արժէքները եւ կենսաձեւը, յաճախ առանց մեր գիտակցութեան — կը պահանջէ պատասխան։ Ճշմարիտ ազատութիւնը կը սկսի գիտակցութեամբ՝ ժամանակին սահմանափակումները յստակ տեսնելու եւ անոնց ներսը պատասխանատու կերպով գործելու քաջութեամբ, մարդկային գիտակցուած տարրը վերադարձնելով աշխարհին, որ օրեցօր աւելի ինքնաշխատ եւ ապամարդկայնացած կը դառնայ։
Վերջաւորութեան, այս շարժումը դէպի ներքին գիտակցութիւն թերեւս այն ամէնէն իմաստալից պատասխանն է, զոր կրնանք տալ — ինքնակառավարուող գործողութեան ձեւ մը, ազատութեան աւելի բարձր աստիճան մը, որ փոփոխութիւն կը ծնի ներսէն։
Ասիկա կը առաջնորդէ այն բանին, զոր Կառլ Եունկը կը նկարագրէ իբրեւ անձնաւորութեան ձեռքբերում։
«Այսպիսի խնդիրներ երբեք չեն լուծուիր օրէնսդրութեամբ կամ խորամանկ միջոցներով։ Անոնք կը լուծուին միայն մտածելակերպի համընդհանուր փոփոխութեամբ։ Այդ փոփոխութիւնը չի սկսիր քարոզչութեամբ կամ զանգուածային հաւաքներով, կամ բռնութեամբ։ Ան կը սկսի անհատներէն։ Կը շարունակուի անոնց նախասիրութիւններուն ու հակակրանքներուն, կեանքին հանդէպ վերաբերմունքին եւ արժէքներուն կերպափոխութեամբ, եւ միայն այս անհատական փոփոխութիւններու կուտակումը կրնայ հաւաքական լուծում մը յառաջացնել»։
Կառլ Եունկ — «Հոգեբանութիւն եւ կրօնք» (1938)
Նշում․ Այս յօդուածին մէջ օգտագործուած բոլոր անգլերէն մէջբերումները հեղինակին կողմէ թարգմանուած են արեւմտահայերէնի։